¡FELIZ NADAL, BOAS FESTAS É POUCA ENVEXA!

                                                                ¡Xa choveu!

 Baixábamos polas Teixugueiras. A Lua xa estaba a media altura. Diante de nos ia a nosa sombra, remedando todos os nosos movimentos, e a demais, denunciando aquelas cousas que non queriamos que fosen vislumbradas.

 As manxoeiras ian agachadiñas nun saco de esparto para que non fosen vistas. Mais a lua, que non entendia de agochamentos, reflexábaas en negativo, xusto diante dos nosos pés.

 Eu,a medida que camiñaba, xa nos eidos do Prado Grande, andaba case a brincos tentando pisar na miña sombra, a ver se era capaz de deixala detrás de min. ¡Non o intentedes, sempre é tempo perdido!

 Meu pai, que ia a carón de min, díxome que él xa intentera noutra ocasión acompañando o seu, e non o conseguira. Sabia ben o que eu estaba tentando.

 Eran tempo de Nadal,.Habia que tentar ás camelas, pous dentro da frixideira serian a ledicia de toda a familia. Os peixes nas serras dos montes baixos leoneses, que eran aqueles, non por ser de mares de terra adentro eran peores que aqueles que viñan en camións, camiño de Madrid, e que o pasar polas portelas deixaban o seu arrecendo nada mais.

 Cheguemos a raia, no fondo de Cancelada, e nos prados de Parada, xa deixemos a primeira manxoeira. Eu, non deixei descalzar ó pai, crucei o Tuela a marxe esquerda e no fondo do prado do ti Salvador, armei a manxoeira.

 Cando íamos a cambiar de postura, berrounos o ti Marceneiro da Moimenta, que o parecer tamén andaba no mesmo. Charlemos un pouco de case todo. Fundamentalmente do mal que andaban as cousas. A xente pasaba fame. O que habia e Tras os Montes faltaba polas Frieiras e a Xeabra, e o revés. Encima os guardinhas e os carabineros tiñan demasiado celo polas cousas dos governos, e non facían a vista gorda.

 Se alguén queria que fixeran a vista gorda, deberia ter algo do que acusalos, cousa non demasiado dificil, pous eles tampouco nadaban na abundancia.¡Os que pasabas grandes cousas, nunca os collían!

 Seguimos hacia arriba, e a segunda, armémola no vello paso do fondo de Veigadiz a As Mendreiras. Era un lugar abenzoado polos Fados do riu daquel recuncho, pous alí como a sorte fose propicia é a primeira en entrar fora unha bácora, seguro que a manxoeira se enchía.

 No fondo das Callostra de Veigadiz armémola terceira, a cuarta debaixo do prado do ti “Lias” de Vilares, e hasta o Prado Grande non estaquemos a cuarta, que xunto coa da preseira do fondo de Penacoba, foron as dúas últimas.

 Cuando volviamos otra vez para a casa, volveu a sombra a porse diante de nós. Según meu pai, perderamos tanto tempo que le deramos tempo a lua a porse sobre as terras da Moimenta, e polo tanto facia que a sombra se puxera o reves da ida.

 O dia vintecatro pola mañá, cando íamos a levantar as manxoeiras, o empezar na de Cancelada, xa pensemos que nos levanteran a pescata, pous no fondo das leiras habia duas persoas. Menos mal que era o ti Marceneiro e o Marcelino da Moimenta, que estaban a guardar a nosa manxoeira. O parecer outro individuo xa quixera levala. Eles non le deixeron. Como despous me dixo meu pai ¡Eran uns bós amigos! 
  Cada manxoeira tiña catro ou cinco camelas, menos a do Pasadeiro. Aquela estaba totalmente chea. Tiña encerradas dentro, según o ollo do vello, unha arroba (@) de camelas.

 Aquel Nadal, polo menos tres familias, celebremos con trutas as festas.

 O menú foi, mais ou menos: Caldiño de berzas. Alleiras. Chourizas. Trutas fritidas con pemento, allo e ben salgadas. Esterroxas a esgalla e despous do café un bon grolo de aguardente, despous dun bon café, pasado de contrabando desde Portugal.

¡Foi todo moi ben gorentado!

 ¡QUE APROVEITEN OS MANXARES DESTE PRÓXIMO NADAL, AMIGOS!

IN MEMORIAM.

 Nacera nunha familia de agricultores de subsistencia. Nacera na mesma terra de direxentes políticos coñecidos. Era intelixente, traballadora e moi fermosa, moi fermosa.
 Casou noviña. Casou cun veciño despous dun noviazgo desde case nenos.
 Había que gañarse a vida. Unha vida nova.Seguian aquel dito antergo que dice : o casado casa quere.
 Na terra que mais políticos ten dado, non habia choio. O choio estaba en terras onde escaseaban os politicos. O mellor é por eso que nesa terra non hai choio. Os políticos debense a aqueles que le pagan por defender as suas ideas, mellor pagar que baixarse a traballar. Podense romper a unllas. Esas unllas que solo estan sucias cando hai que metelas na “fariña”.
 Bilbao foi a sua segunda terra, traballeron a reo para sacar a sua vida adiante, e mais tarde os fillos, que xa son mais vascos que galegos.
 Hoxe, despous de oitenta e catro anos de vida e sesenta vivindo no Pais Vasco, deixounos. Decidiu que era hora de descansar, e marchou nesa viaxe que algú día  todos emprenderemos.
 Deixa dous fillos, e catro netos. O marido xa se adiantou na viaxe en uns vinte anos, Os Altos Hornos, era o que tiñan, a mania de acortarle a vida a aqueles que facian posible a súa existencia.
 Vai moi pouco tamén morreo un politico da mesma terra. Tanto os estamentos civís como a igrexa co seu mandamais a cabeza, que tamén é da mesma terra, fixeronle os honores. Houbo panexíricos de todas as cores, algúns facian a un porse roxo de vergoña allea. Os medios de comunicación, a pesar dos estacazo que este politico les atizou, tamén inclineron a cerviz. ¡Que pena!
  A miña amiga, non saiu nos medios, nin sairá. Salvo a familia nadie se acordará dela. Seguramente a ela importarale un  carallo. Importábanle moito a súa familia, os amigos e a boa xente, o demais dábale igual, tirando a nada.
 Hoxe quero deixar constancia aiquí de que Puri Lage Grandio, era unha muller amante da familia, e amiga das suas amizades, e transixente en casi todas as debilidades humanas.
 Puri: Non te preocupes por non ter sitio nos medios de comunicación. Que sepas que por aiqui seguirásete a querer e mentres a memória esté activa estarás nela, igual que todos aqueles que te precederon, os que tamén queremos.
 

A NEBOA ¿DEIXA VER?

 Hai néboa. Non se vei un burro a tres pasos. Nas gallas dos carballos, penduran uns acios brancos. Os carballos xa non teñen follas.

 Estou mollado da cintura pra baixo. Como decía o ti Dario, teño mollado hasta o Don Quixote. Diferencia entre o ti Dario e eu, a él apañouno unha tormenta de sete estalos, e a min solo me molleron as urces empapadas do algodón da néboa.

 Busco un lugar no que poda enxugarme a roupa algo. Vexo-o difícil. A néboa segue enganchada, a humidade é grande e non vexo onde agarimarme.

 No outro lado do rigueiro, vexo unha espécie de mina. Un furado na terra. Pode ser un bon sitio para secarme a roupa, e quentarme. Inda me quedan  unas poucas cerillas con que facer lume.

 Cruzar o rigueiro vai ser complicado. Ven de monte a monte, ó derreter a neve nos altos, tódolos regueiros da bisbarra  fanse a competencia por ver cual deles leva mais auga. Parece que aquel queria ser o campeón..

 Mirei pra  arriba, mirei pra abaixo, mais no vi a maneira de cruzar aquel caudal de auga. Daquela as trutas ian remontar hasta as fontes do nascente.

 Pensei que na preseira que había mais arriba, ó mellor, podía cruzar. O subir hachei un  amieiro que seguramente o aire o arrinquera, e cruzaba aquel caudal de auga. Aquelo era unha verdadeira ponte. Podia pasar por ela.

 Cheguei a porta da mina. Cheiraba a fume. O cheiro viña do fondo do lombeiro. Cheiraba a romeiro, e tamén a xixa asada. Non sabía que recendo era o mais forte.

 Vexo no fondo do minoco unha entrada a man esquerda, algo mais pequena e estreita.

Parece que foi feita pra xente delgada e pequena. Decidome a entrar pola mesma porta estreita, mais o acercarme vexo que está atorada por unha figura vestida con algo que se semella a unha saba de liño. Nin branca nin amarela, senon un intermedio. Blanco-ama-

relante.Aquelo daba a entender que o dono da vestimenta, ia demasiado tepo que se acobillaba debaixa da mesma.

 Eu coñezo esta cara, penso, e de pronto decátome de que era así. Era un home que xa levaba uns trinta anos enterrado.

 Non pode ser, estou alucinando, non pode ser. Vin eu mesmo como o enterraban. Ia nunha caixa de táboas de chopo, como todos os que eran enterrados na bisbarra. Os cadaleitos estaban feitos de tal xeito que pola banda onde descansaba o corpo, era de táboas separadas por tres ou catro centímetros. O parecer era para que o corpo se consumira antes. O cemitério era moi pequeno, e cabía a posibilidade de que houbera que enterrar a outro demsiado pronto.

 Era o espiritu do val e do regueiro. Estivera encarnado. Non pudo cumplir o cometido polo que a natureza o deixera encarnar. Tentera facer que o xénero humano se convencera de que algún dia tiña que morrer. Non le fixeron caso ningún.

 Miroume fixamente. Xa esvaecendose escoitele decir: ¡Pensa! ¡Pensa cando vaias os colexios electorais! ¿Para que te sirve?.¡ Mentras haxa quen te diga o que tés que facer e non penses por ti mesmo, e os teus conxéneres igual, nunca acadareis a verdadeira leberdade nin una vida plena e igual e equitativa!

 Esvaeceu de todo. Eu estou na touza, na beira do regueiro. É o único real que permanece.

 A néboa tamén teima na permanencia.Espero que o sair dos prados da beira, e subir ó lombeiro, vexa o sol e sequen as calzas.

MAXIA NAS MURADELLAS

 Dixera o menciñeiro que o doente tiña que comer arandos.

 Se comía arandos tres días seguidos, ó terceiro tería uns fortes dores cada vez que mexera, e eso sería a sinal do seu sanamento.

 Era polo mes de Santa Mariña, él sabia onde estaban as mellores arandeiras. Inda que era difícil chegar a elas, traeríale un canastro delas.

 Non dixo nada a ninguén. Dixo que ia a coller unhas trutas. Enganchou o lareiro o lombo, e pola ladeira, fixo tresposta en Penascada.

 O chegar ó Mouromorto, agachou o lareiro, e seguio cara a Castrelos. Antes de chegar a aldea, despous de pasar na ponte de vigas de madeira sobre o riu Tuela, subiu pola beira do riu hacia os últimos prados, que xa lindaban co termo de Lubián.

 Subiu hasta o o caboco de Fontencobo, e con mais dificultade da prevista chegou ó pozo da Moura, debaixo de as Muradellas.

 No macuto que levaba, a mais da merenda, tamén levaba un tesón, sen varais. Era por se tiña a oportunidade de agarrar algunha “bácora”.

 De todos é sabido a importancia curativa que estes salmónidos tein na saúde da xente cando pasa fames, do difícil que é collelas e o peor do asunto, levalas á casa. Hai demasiada xente que cobra dos impostos, disposta a quitarte-as en ben dunha hipotética salubridade medio ambiental, que o fin só é levalas para súa casa e comelas él.

 Cuando chegou o lugar no que están as arandeiras, no cimo do pozo, con difícil acceso por fóra do riu, decidiu que iría nadando Moura arriba hasta chegar o nieiro dos arandos, levando o macuto nas costas.

 Pensou que o mellor que podía facer, era montar o tesón nuns varais de amiero, por se o subir aqueles cincuenta metros tiña a oportunidade de agarrar algunha “camela”.

 Subía, nadando, polo medio do pozo. Este pozo é daqueles que meten medo e non. Explícome: pola marxe esquerdan do riu, a auga tallou case a cincel a parede, nunha pedra de xisto enorme, o seu curso, despous de , supoño, millón e millóns de encheas. Na parte esquerda ten o cabo dun pequeno meandro, no que, na parte alta están os restos dun asentamento íbero, polo menos eso din os expertos, cuatro ou cinco mil anos antes de Cristo. Neste lado tamén está o cauce do riu tallado, con paredes verticais. No cimo de todo, nunha pequena solaina, están os famosos arandos colgados das arandeiras, coa súa cor morada e pel tesa. As arandeiras teñen, non mais de cincuenta centímetros de altura, e cando o fruto esta en sazón, é cousa de ver.

 O chegar a unha angostura no cimo casi, xusto debaixo da furna da marxe esquerda, albiscou unha soberana bácora, de mais de metro é medio de longa e bastante lizgaira na súa maneira de desplazarse por enriba da auga. Foi dreitiña a base da furna onde despous de chapuzar desapareceu..

 O buscador de arandos, bon nadador él, mergullou, para ver se localizaba a salmo fario, e só tivo tempo de vela esconderse no medio da fraga da marxe direita.

 Quedou abraiado, pois alí, parecia imposible que houbera unha frisga pola que pasar.

 Como a súa estancia alí tiña un obxetivo, que era coller arandos para o seu amigo, acercouse a solaina arandeira, e encheu o macuto daquelas baias moradas.

 Tirouse de novo a auga, para sair pola parte baixa. Deixou os arandos na beira, e pensando na “moza sen pestañas”, subiu de novo nadando. Volveu a ver a gran truta esconderse no mesmo lugar de antes.

 Chapuzou hasta o fondo, e atopou unha entrada na pedra que tiña un túnel do tamaño dun home agachado,polo que se  podia pasar. Entrou un cacho, e de repente atopouse cunha estancia con aire da meteda hacia arriba, e na que se podia respira perfectamente.

 No fondo estaba a gran truta, que neste caso xa estaba con medio corpo fóra da auga, e que tiña corpo de peixe da cintura hacia abaixo e de muller do medio para arriba.

 Un pouco asustado, tentou escapar polo túnel polo que entrera, cuando a muller-peixe le falou:

-         Ti viñeche aiquí, para facerle un favor a ún amigo. A Nai Natureza, fíxoche xa caso, o teu amigo está a salvo. So tes que levarle os arandos, e decirle que coma só un. Atoparás no saco un mais roxo que os demais que son morados. Ese é o que debe comer. Dile que unha vez que o coma, terá que mexar, doerale moito, dará berros, mais que recolla a orina nunha bacenilla e mire despois o que foi o que le causou a dor.

 A muller- truta desapareceu e o mozo chegou a casa. Dixeronle que o seu amigo estaba mellor.

 Foi a velo e doule o arando roxo. O seu amigo comeuno, e despous de unha hora estivo dando berros un par de minutos. Xusto o tempo que tardou en mexar unha pedra como a caruña dunha zreixa.

 Desde aquela, todos os cólicos nefríticos, cúranse con arandos roxos, que flotan na poza da Moura.

¡LEITE COALLADA!

 A aldea era como todas as aldeas. Tiña unha pequena igrexa, arredor da cual fora crecendo. Como en todas as aldeas,  unha das cousas das que mai gustaban os seus habitantes era o cortarse traxes entre sí.

 Habia, como se dixo, unha praza na que dominaba o edificio da igrexa, a casa dos curas, a casa do pobo, e a maioria das casas dos veciños xunto cunha cantina lugar de xuntanza dos homes e, ¿como non?, sitio de tertulia e de corte e recorte de traxes.

 Vivian nunha casa, das mellores da aldea, tres irmás inda solteiras, dúas delas, bastante devotas e amigas de darse a ver na igrexa, o revés que a mais nova, que non a apañaban na mesma, nin atandoa,  era latriqueira e moi amiga das foliadas e festas. Decia que cando fose vella xa teria tempo de sentar cabeza, porque seguro que o corpo xa non estaría para esmorgas.

 Tiña un rexo carácter, criterio de seu, e unha vontade que non se deixaba torcer.

 Acabérase o inverno, xa se estaba case a finais da primeveira, e apareceu a calor, cousa que fixo que todos alixeireran as roupas.

 Empezou a aldea a marmuñar, se a nosa amiga estaba mais gorda, que si esto ou aquelo, e as “dueñas”, da aldea logo sentencieron que estaba preñada.

 O gran problema dos cortadores de traxes era que non sabian quen a rondaba, e polo tanto non sabian quen podería ser o pai da criatura alamacenada na súa barriga.

 O ruido dos e das murmuradoras, xa era moi grande mais do asunto nada se sabia. Aquela muller seguia facendo a mesma vida de sempre, solo cunha varidade: Que a panza cada vez era mais grande.

 Unha tarde que pasaba por diante do mentideiro das féminas aldeanas, unha das mais desleguadas que estaba alí coa roca na faixa, a manela na mesma pasando pouco a pouco ó fuso en forma de fio, dirixiuse con voz forte a ela:

-         Dínos quen é o pai. Con quén te deiteste?.

-         ¡Non me deitei con ninguén! – respondeu.

-         ¡E logo, como é que tes “bombo”!, eso solo to puido facer un home.

-         Pous non, ¡mira ti!. Foi por tomar un café con leite.

-         ¡E como foi iso?.

-         Moi sinxelo. O leite estaba coallado.

Cos as mesma sen esperar a mais leria marchou para a súa casa.

 Pasou o tempo, e a nosa amiga deu a luz un menino. Naide, agás as irmáns, puideron velo, pois non o sacaba o camiño.

 Os e as donas da radio macuto da aldea,  andaban sempre a procura de poder ver o novo veciño, mais era imposible.

 Empeceron tamén as curriachadas que alguén puxo a andar: Que si non era un neno, que si tiña algún problema e por eso non o enseñaban, e toda sorte de estupideces pasaban polas mentes das xentes da aldea.

 A casa tiñanha practicamente cercada todo o día, pois xa caseque era cuestión de honor averiguar como era o neno ou nena a quén se parecia.

 Cansada, unha das irmas e tia do recien nacido, decidiu sacar a xente do lugar das súas inquedanzas con relación a maternidade da súa irmá.

 Tiñan no curral un cabritiño recien nacido. Enbrullouno en pañais, e collendo unha toquilla, envolveu ben o cabuxo pequeno, e saiu o camiño con él. Automáticamente quedou rodeada dos seus ávidos veciños e veciñas, que querian ve o infante. Ela negouse a ensinalo, so deixou a una das mulleres mais larecas, acercarse, e retirando un pouquiño a toquilla, deixoule ver un ollo do animaliño, e coas mesmas meteuse de novo na casa.

 A muller elexida para ver a criatura, xuntouse co resto dos veciños e sentenciou:

 - Xa eu o dixera, o rapaz é clavadiño o Xan da casa nova.

 Acabou o asedio, a vida volveu a súa rutina, e a nosa amiga, o pouco tempo casou cun mozo de outra aldea. Aquel sí era o pai do neno.

VIGO.- ¿¡CRISIS!?

 Seguramente, o que vou contar, no le interesa a ninguén. A min sí, vin-no, acollonoume e non penso guardalo, nese sitio do cerebro que se gaurdan tantaas cousas por pudor.

 Como todos sabeis, e senon  digo-o, vai para trinta e cinco anos que vivo en Vigo.

Vigo desde Teis

 Tradicionalmente Vigo e Ferrol, sempre foron os motores industriais de Galicia, fundamentalmente pola súa industria pesqueira e asteleira en principio. Mais tarde chegou a industria do automóvil, que por esta zona como en outras atopou un “momio” dos gobernos de turno, mais tarde a construcción e demais caralladas que non fai falta recordar.

 Polos anos sesenta Vigo e a comarca, o mesmo que Ferrol e a súa, eran zonas onde os productores catalans, vascos e pouco mais, tiñan un mercado fiel, sólido e en crecemento. Pequenos comercios que vendian de todo, pequenos comercios que cada un creaba catro ou cinco postos de traballo etc.

 Veu a especulación, que entre outras cousas venderen-nola como progreso, e claro, o progreso sempre ven de “fora”, asentéronse por aiqui, as multinacionais, e os expertos en MK. Sabedes que nun segmento marquetiano, os que mais saben son os franceses con os seus sistemas de distribución: Carrefour, Dia, Alcampo, etc, e tamén o que se veu en denominar grandes almacéns, C.I., C.A,  e outros que foron o tacho.

 Esto ven a conto para decir que, co pequeno e mediano comercio, como dicen os libros de texto de economia,  asegurase o 80% de emprego, quedando o 20 % para o resto.

Nova estacion do AVE

 Chegado a este momento a pregunta non me da a gana facela por evidente, sobretodo sabendo que as grandes multinacionais son capaces de deslocalizarse en 48 horas, deixar un feixe de parados, pufos inclumplidos, e non menciono mais, pois os meus coñecementos de dereito están obsoletos e non quero que me entrullen.

 Pois ben, despois deste “introito”, ven o que queía decir:

 Por razon de economia e tamén de saude, ultimamente cando vou ó que era parte da miña empresa,(por certo cada dia con masi problemas) vou camiñando. Eso conleva atrevesar Vigo desde Teis casi, hasta Samil. Se o contakilómetros do meu coche non minte, fago andando 9 kilómetros en cada sentido, ida e volta 18.

 Ir a pé da para moito. Pensar, cansarse, acolloarse, e sobre todo ¡se vas atento ver!.

 Como para ir atraveso casi toda a rúa Sanjurjo Badía, descubrín que nesta rúa hai seis mendicantes, as veces son oito. Están cos seus anuncios de MK, decindonos porque piden, e as súas dificultades actuais. ¡Xa sei!, os considerados emigrantes non os contei, por aquelo de  que algúen dice oque dice. Para min son persoas igual canós, e gustaríame saber, que sería de nos de non ter un antepasado emigrante, que si no seu tempo, no lugar o que emigreron le fixeran o mesmo,  nos non estariamos eiqui.

Zona de Guixar muelles e demais

 Pola rúa Garcia Barbón (por certo un emigrante que fixo moitos cartos “trasladando”negros as americas donde él emigrera) contei sete. Desde a Praza do Sol hasta a entrada de Tomás A. Alonso solo catro, pois está de obras, logo por Bouzas, xa os habituais que caseque que os coñezo a todos. Espero que se algún dia  me fai falta me acollan.

 Noutro día dediqueime a contar os locais que teñen pendurado un cartel de “se vende” “se alquila” ou “se traspasa”, coido que, nun portal sí e noutro non, ainos.

 Fálase de economía mergullada ultimamente, e parece que queren que “aflore”, valame Deus, non creo que o problema sexan uns cantos lambóns que tiran do paro e dun choio noxento na maioria dos casos.

Inaugurando; Alcalde e funcionarios.¡Solo!

 Non me quero facer pesado, por eso, si noutro momento teño ganas e folgos, seguirei dando a tabarra con esto.

 Como estes días por aiqui son dias de inauguracións, por aquelo das próximas eleccións, deixovos unhas fotografías do que se está a facer e Vigo.

 Se non vedes coches nas rúas, non é porque non existan, e porque os seus donos non queren ou non poden pagar a gasofa.

 As fotos so collidas con móvil. ¡Eu queria un telefone, mais teño de todo!

¿QUEDAN TRUTAS NO TUELA?

                             O Tuela por Veigadiz

 Non hai que perder os costumes, nin as boas maneiras.

 Xa ia un tempo, pouco, pero tempo, que non falaba aiqui do riu Tuela, e por ende de Val dos Marcos, terra brava, e fria no inverno, non así no vrao.

 Hoxe imos falar, non do riu Tuela, senon dos inquilinos do mesmo, que nun tempo non demasiado lonxano inda vivian nel e sacaban ós que querian mollar  cú, da indigencia de comer peixe, que o parecer é bon para a saúde, ainda que non teña ese mineral que fai que non le saia bocio ós que o inxieren. Unha cousa que abundaba en demasía pola zona.

 Funme polas ramas, coma sempre, mais eu o que queria era falar da `pesca das trutas, naquel fermoso e caudaloso riu, sobre todo na época das tormentas pola serra de Chaos, Lubián, Hedros e Padornelo, e no tempo do derreter do carouxo e a neve nas serras.

 Vereis, nos tempos ós que me quero referir, no Tuela habia trutas por todolos cantos, nas caldeiras que levaban auga os prados, os muiños e nos rigueiros afluentes.

 Desde a raia hacia arriba, a última caldeira era a que saia da preseira chamada do couto que acumulaba un montón de auga en Chaguazais e levaba auga o couto e a Veigadarea. Nas vicadas das preseiras criábanse trutas hasta mais de cen metros pola caldeira, aparte das que se criaban no propio riu. Pasaba que as que tiñan a sorte de vivir nas caldeiras tiñan moitas mais posibilidades de supervivencia que as do riu, pois os predadores eran menos. Sabreis que no Tuela habia, lontregas e outros mustélidos que zampaban trutas, así como gran cantidade de kiobras truteiras, e outros vichos que non eran homes, que vivian das trutas. Os homes eran colledores de trutas no vrao. O resto do tempo naide as collia, salvo no inverno coas manxoeiras.

 A seguinte preseira era unha que eu xa non coñecín, no cimo dos prados de Chaguazais, e mais arriba a do Prado Grande. Era esta preseira coa sua caldeira un verdadeiro viveiro de trutas, pois ó principio dos prados do Prado Grande, para remontar os desniveis do terreno facia unhas charcas bastante considerables que casi facian outro riu, e alí as trutas tiñan poucos depredadores.

  A seguinte preseira é a de Penacoba, no fondo do pozo de Barxelas que como a anterior ramén tiña un bon tramo para a cria de alevins de truta, que logo remontaban e incorporabanse o riu.

 As eguinte preseira era a da luz de Hermisende, por debaixo da ponte. Nesta habia trutas desde as vicadas hasta a volta da auga o riu.

 As seguintes xa eran as dos muiños, e destas xa falaremos noutro momento.

 Falaremos ahora da maneira de cómo se collian as trutas daquela: A maneira mais común era co tesón. Un dos mellores era un home de Hermisende chamado Gabriel, tamén habia un home neste pueblo que as collia con anzuelo e cebo de mioca. Era o “ti” Sardiña. Andaba polo riu cun lareiro grandísimo que manexaba como se fose unha palla, era tan experto que casi sempre enchia o cesto de trutas. Das manxoeiras xa falei por aiqui, polo que non falarei mais delas.

                             O Tuela debaixo da Ponte

 Mais tarde apareceron as cañas con cebos artificiais como cucharillas e moscas feitas con plumas de galo. A partir desto cada ano empezouse a notar a falla de trutas. Seguramente coincidiu a incorporación das novas tecnolxias de pesca coa construción das carreteras entre Padornelo e a Canda, mais tarde a autovia, e o encauzamento do riu na zona do Padornelo, facendole un leito de cemento, cousa silenciada polas administracións.

 Ahora durante os invernos, na autovia, os de Fomento tiran cantidades enormes de sal para quitar o carouxo, o que leva este salitre o riu coa conseguinte mortandad de trutas.

 Pensade que durante a época da construción da variante de Lubián, o riu foi vedado. ¿Para conservar as trutas,’ ¡Non!. ¡Para que ningún pescador se vira na necesidade de denunciar a mortandade!.

 Bueno, queria falar da pesca das trutas e das fames que quiteron polo Val do Tuela, mais foiseme “ o tarro”, e xa vedes.

 Fortes apertas, os que inda leen as hitorias do abuelo Cebolleta.

UN SECUESTRO NAS MALLAS DAS BICHAS

 Fora un dia duro. Levábamos dous dias de malla, os dous dias mallando pras tias Bichas.

 Sempre tiñan a malla mais grande (dúas medas), mais, nesta ocasión as medas parecia que unha vez plantadas na aira, medreran.

 Naquel ano, cuando facía as medas o Modesto, sobre todo nunha, o pasar da metade, algunha vez houbo que axudarle a mandar os mollos o alto.

 Desde o carro, clavábamos os mollos nunha espalladeira que suxetaba o Franco de Dine que estaba no medio de unha escada, desde onde a levantaba hasta o sitio da meda que xa estaba feita, alí recolliao a Felicidad, que o achegaba a tia Josefa que lo acercaba o Modesto que os ia colocando en roda na meda.

 Esto dará idea da talla da meda.

 No segundo dia acabouse de mallar a medio dia, e decidiuse, que antes de empezar outra meda, era mellor limpar o grao. Ameazaba chuvia e era mellor guardarlo antes de empezar outra malla.

 Instalouse a limpadora, e iniciouse a limpa, coa promesa da Felicidad de unha boa merenda, que acompañaria o final cuns “sapiños”

 Casi a hora do solpor acabouse de mallar. Non o recordo moi ben, mais creo que as “minas” levadas o couso rebaseron as cuatrocentas dabondo.

 Comeuse unha opipara merenda na mesma aira, correo o viño da uvas de Vilares, e houbo leria hasta a hora de vir a res, momento en que a tropa liscou pro Esterqueiro, a seguir a parola, e ver ir as mozas a fonte do Souto a encher as barrilas.

 Tratouse de botar un trago de viño, daquel que soia traer o Paco. Entre todos, rebuscando nos petos, cheguemos a conclusión que non tíñamos nin para un cuartillo.

 Alguén dixo que na aira quedera unha caneca nun canto, o Modesto ou á Felicidad non le importaria que o bebéramos. Fumos alá un par deles, e o entrar na aira atopemola tia Josefa que se levaba o caneco para a casa. Dixémosle o noso propósito e sin delación deunos o caneco, decindo que era pequeno, que se queriamos trainos un mais grande. Chegábanos ben.

 O chegar o Esterqueiro, o primeiro que puxo nos morros o caneco, deuse conta de que aquelo non era viño ¡Era un caneco con tres litros de aguardente!.

 Apareceu por alí o Emilo do ti Laudio, que dixo que o mellor para beber aguardente era unha cesta de noces, cousa que se arreglou nun santiamén indo a nogueira do Souto, abanando-a casi enchendo-a.

 Acabouse a cesta de noces casi o mesmo tempo que a aguardente. O Paco pechou as portas do “comercio”, pois daquela naide entrera alí, e nin as boas noites nos deu.

 Alguén propuxo que sería unha cousa ben feita, atracar o comercio do Paco, pois como era rico tería o caixón cheo de cuartos.

 Houbo dúbidas o respecto, falando dunha cousa pasouse a outra, hasta chegar a conclusión de que, mellor que roubar no comercio, era mellor secuestrar a Palmira, e logo pedirle un rescate o seu marido.

 Aiqui a discusión foi forte. Que si se pedian mil pesetas, que era mellor cen mil, que onde escondiamos a muller, é decir, démonos de cheo con todoslos problemas de un secuestro.

 Nestas estábamos cuando o Emilo tomou a voz cantante, e coa experiencia que xa daban os anos dixo:

 “¡Estades todos errados. Non vai dar nada por recuperar a muller! ¡Parece mentira que non coñezades os humans!.

 ¡Se queredes cobrar un rescate, debereir, primeiro secuestrar a muller, escondela varios días, unha vez pasado éstos, mandarle unha nota decindole: SE NON PAGAS, DEVOLVEMOSTA, DE NOVO!

 Pudo haber sido un bonito secuestro, que solo quedou neso, nun anteproxecto.
  Por Val dos Marcos éramos así.

¡ COMERÁS BERZAS!

¡BOOOON   NAAADAALL  A TODO MUNDO.! (Desde Burgos¡que bon viño!

 Tempos duros. Naqueles anos a cousa estaba  “francamente” fodida. A hora de comer incuestionablemente sempre pasaba o mesmo, caldo de berzas un pouco de touciño, se habia sorte. O dia seguinte a cousa variaba, berzas con cheiro a touciño.

 En Val dos Marcos, habia bastantes vacas, tiñan vitelos, éstes os seus donos vendian-os, mais os “bisteques” comian-os noutros lugares. Coido que nin o crego, o médico e os guardias civiles os cheiraban.

 O peixe, xa era cousa casi de extraterrestres, pois a mellor ocasión era polo mes de Santos. As veces viña un paisano de Verin que traia sardiñas e cambiabas por castañas. Unha dúcia de sardiñas, unha cesta de castañas. A cesta coido que era de arroba (algo mais de once kilos).

 Polo tanto, e tendo en conta o que precede, ter a oportunidade de comer algo de peixe, polas datas do Natal era algo que todos desexábamos e poucos facian .

 Daquela polo Val dos Marcos, adoitábase unha cousa natural para poder comer algo de peixe, ainda que fora de rio. Tamén daquela polo Tuela habia trutas, barbos, bogas e escalos. Tamén pululaban por alí lontregas, garduñas, martas e fundamentalmente ratas de muiño e unha especie de rio chamada nízcaro que é unha especie de toupo de auga. O que se adoitaba facer era armar as manxoeiras, unha espécie de nasas, feitas polos lugareños, coas que se collian as trutas, por estas datas, aporveitando a “freza” da salmo fario, truta endógena do riu Tuela, hasta que se solteron as trutas do arco iris en Portugal.

 Armábanse as manxoeiras nas vicadas das preseiras. Nas propias caldeiras e nos remansos dos fondos dos pozos, onde a auga non  fora demasiada, pois eran os lugares onde as trutas “frezaban”.

 Podiase facer unha boa pescata se a primeira en entran na manxoeira era unha truta, pois detrás entraban machos, coido que hasta agotarse no pozo no que se fixera a operación.

 O dia vintetrés do Natal, meu pai e mais eu, cargando con cinco manxoeiras, feitas por él, baixémos o Tuela.

 Empecemos no fondo do pozo das Barreiras, armando a primeira manxoeira  na marxen esquerda do riu, casi en Parada. A segunda no pasadeiro de Veigadiz a Veigadarea, na marxe direita. O riu non viña demasiado grande, podiase pasar dunha borda a outra coas botas de goma, aquelas que chegaban casi a rodilla.

 A terceira armémola no cimo da charca do prado do ti Salvador, en Veigadiz. A penúltima no fondo dos prados do Prado Grande e a última nas vicadas da preseira do fondo de Penacoba.

 Alí durmiron toda a noite. Noite por certo na que empezou a chover de tal xeito que, o dia seguinte o riu crecera. Cando fumos a buscalas a mañá seguinte, decidimos que eu iría pola banda de Hermisende, para recoller a que habia no fondo de Veigadarea.

Ibamos casi a par un do outro. Cheguemos a primeira, no fondo de Penacoba. Estaba valeira, bueno valeira, valeira, non. Tiña dentro un nizcaro.

 A segunda, no Prado Grande tamén estaba valeira e a do fondo das Collostras de Veigadiz o mesmo. Valeiras.

 Cuando cheguémos a do fondo de Veigadiz, no pasadeiro, meu pai sacou a penúltima con algo mais de sorte: tiña unha truta. Mirando para min e berrando por enriba do bruar das augas do Tuela, díxome: ¡COMERÁS BERZAS!.

 Baixémos a última, a de Parada. A única que estaba na marxen esquerda do riu.

 Chegueí o lado onde se quedera a manxoeira, mais coa crecida do riu, non le chegaba, e desde a miña posición parecia que estaba chea de follas cousa que presagiaba mas notícias con relación a pescata.

 Busquei un pau cun gancho co que pudera sacar o artiluxio. Despous de un tempo, atopei o pau axeitado, acerqueime e enganchei a manxoeira e tirei dela. Aquello pesaba, polo tanto tiña que estar chea de follas e algunha pedra.

 Berreile o pai : ¡COMEREMOS BERZAS!.

 Turrei da manxoeira hasta sacala, e alí foi a sorpresa. Estaba ateigada de trutas.Foi tanta a ledicia miña que sen encomendarme a Deus e os Santos, queiteime os pantalóns e con eles, as botas e a manxoeira na man, crucei o riu hasta onde estaba o Pepe. Unha vez que xa entrei en calor de novo, tanto o Pepe como eu, calculemos que naquela manxoeira habería mais ou menos unha arroba de trutas.

 Foi unha boa navidade. Cenouse trutas a esgalla, e despois as consabidas terroxas, o unico dulce asequible daquela.

 ¡Tempus fugit!, aqueles endexamis volverán.

DE VIGAS E PALLAS

.

 - Dixeronme que á ultima hora, fóronse xuntos para a casa del.

 - Non -dixo outra- foi para casa dela.

 - ¡Perdeuse a vergoña, xa non se respeta nada!- apostillou a mais desdentada.

 O cabrón que presidia aquela especie de aquelarre, rodeado de varios castrois de menos enxundia, chamou a calma decindo:

 - Pensade que eles xa son xubilados, por idade, polo tanto é moito peor, pois fan-no con toda a consciencia. Deberia haber outro tipo de governo, pois agora todo se consinte.¡Que tempos aqueles nos que os verdadeiros cristians, co cura a fronte os apaleaban!

 Aquelo era o que, por debaixao da gateira, escoitaban os dous rapaces que, inducidos polas conversas dos maiores, que decian que cando se xuntaban, funcionaba “radio macuto”, foran a escoitar coa idea de que cantara “La Paquera de Jerez”.

 Volveron a casa, e contaronle ó avó o que escoitaran.

 O vello dixoles que aquelo eran cousas de xente ruin e noxenta.

 Sucedera que por aqueles días, coincidiran pola aldea dúas persoas, que na sua mocedade mocearan.

 Pasou o tempo e cada un colleu un camiño diferente pola vida. Desgraciadamente pasado o tempo un deles quedou solo, pois o compañeiro morrera.

 Coicidiron nuns dias de vacacións, faleron coma todos no centro social, que era o lugar de visita obligada para charlar cos vellos amigos.

 Volveron a coincidir un dia un momento breve, cuando andaban, un a procura de cogumelos e o  outro tentando facerle unhas fotos a unha manada de corzos.

 Charelron durante uns minutos, e cada cual marchou polo seu lado.

 Foron vistos por ollos suxos, eses ollos que solo ven a suciedade que agroma no cerebro do seu propietario. Son eses ollos e cerebros que demonizan todo o dos demais, e son incapaces de ver toda aquela porcallada que teñen encima e sobre a que están sentados e as veces agochados.

 Eso sí, eses redentores dos demais e amigos de espallar as plumas da galiña en dias de vento, son amigos de ir todolos dias a misa, e se pode ser estar nos lugares mais visibles, e non digamos se algunha vez son capaces de decir en voz alta: Deus concedeme esto ou aquello, prometote misas a cambio.

 Alguén le tiña que explicar aquela parábola do publicano humilde e o xudeo altanero que daba puñadas no peito, mentras o humilde nin a mirada sacaba da terra, e so imploraba.
 Esta eran as cousas que ensinaba Jhosúa ben Miriam, que polo visto xa foron olvidadas

CONTO PARA LEO O NENO QUE XA DEBUXA BEN

                         A gatiña que dormia coa Linda.

 Habia unha vez, nun lugar da Raia seca chamado Val dos Marcos, unha cadela de raza “palleiro”.

 Os cans de raza palleiro son aqueles que ninguén quere porque non teñen “pedigri”, e decir que son de casta baixa, nin ricos nin bonitos, só son cans.

 Aquela cadela tiña uns donos os que qeria moito, pois recollerana cando era pequerrechiña, coiderana e deranle moito cariño e agarimo.

 A cadeliña deitábase no cimo da escaleira, para defender a porta, que non entrera ninguén sen permiso. Ia  e viña cos nenos a escola, defendiaos de outros cans malosos, vollvia a casa a defender a escaleira e acopañaba a dona a fonte a por auga, ó dono acompañabao a pallarega cando ia por comidapara as vaquiñas, e así todo o dia.

 Pola noite dormia nun cesto xunto coa gatiña, e cun porco pisco que se quedera orfo de pequeniño.

 Unha vez foi cos donos o monte, ian por leña para a cociña. Corteron a leña coa machada, meterona no carro e volteron para a casa.

 Cuando chegueron a casa e cando xa era noite, os donos deronse conta que a cadeliña, que se chamaba “Linda”, non estaba.

Busquerona por todo o pobo, mais non apareceu, e o peor foi que ninguén deu razón de habela ollado.

 Pasaron tres dias e a Linda non apareceo pola casa. Penseron no peor, seguramente o dia que foran a leña, nun descuido, apareceu o lobo e “papouna”.

 Os nenos choreron, e os grandes tiveron pena.

 No terceiro dia,cando outro home ia o monte a por leña, os donos de Linda, dixérole que, se facia o favor, les trouxera a machada e un chaqueto, que se les olvidera alá.

 Pola noite cando chegou, o segundo leñador, a o pobo, foi a casa dos donos de Linda e díxoles :

-         Non vos pude traer a machada e o chaqueto, pois estaba a Linda a guardalos, e non me deixou nin acercarme.

 Aquela mesma noite o amo da Linda foi buscala, trouxoa para a casa, e os nenos fiqueron tan ledos, que aquela noitiña non durmiron

 A Linda foi a reina da casa toda a noite.

¿HAI POSIBILADES!

A sombra negra, emborrallada, estaba diante de min. Aquel monstro acollonaba, tanto que me fixo froxar. Parecia que estaba xa tan escarallado que o mellor sería espallalo os catro ventos.
Como consecuencia delo, tiven que desistir, xa no seu dia, da invasión das terras de Siting Bull por mor de que non teriamos castañas bastantes para manter ós camándulas herdeiros do My Flower. Para os cobrizos, seguro que habia, para os outros non; pronto se quedarian cos castiñeiros, e enriba cobraríanos un canon por telos plantados, un canon por limpalos e un canon por apañar as castañas. ¡No pagaba a pena!. ¡O que queira castañas que escache ourizos!
Xa sei que a Fraga do Rolo faríao casi todo. Mais despois de indemnizar a Portugal polas marcas que deixera, encima, que se quederan cos castiñeiros, era un custo escesivo.
A sombra deume a entender que a idea que me rondaba na caluga, tampouco era a mellor. Seguro que bastante peor.
Efectivamente, cando me decatei que a invasión da Comunidad Económica Europea, podia inda ser mais lesiva para os interese dos Louxeiros, quedei sumido nunha profunda reflexión existencial.
Habia unha cousa clara, eses países de por enriba dos Pineos, non os podia invadir, nin anexionar, co impulso da Fraga do Rolo. ¡E costa arriba!. Non hai pola zona do Tuela enerxia bastante para facela rodar costa arriba.
Ocurriuseme unha cousa; que nos invadiran eles a nos.Non sabia como facelo. Saqueile a lingua, puxenle os cornos cos dedos na testa, fixenle todo tipo de cucamonas, mais todo foi inútil.
De repente ocorriuseme : endeudome hasta as orellas, pido prestado para devolver e endeudarme mais, hasta que a espiral rache. Tamén o tiña claro, eu solo era insuficiente, mais involucrando a toda a Xeabra, como epicentro, e facendo crecer a ola espasiva, o fin conseguiría que nos invadiran eles a nos.
De pouco serviu, eles fixeron o mesmo, e aiqui estamos, coa que está a caer.
Se alguén se anota, tentaremos invadir Vinhais. É esta unha terra, ubérrima, na que fundamentalmente, produce unhas úvas de sona internacionacional, se non que lo pregunten os adegueiros dos bós caldos maduros de Portugal, ou os de vinhos de Oporto.
O problema está en que eles nos deixen. Seguro que estarán un pouco a espectativa por si nos damos demasiado ós figos.
Deixaremosle chegar o Tuela sen mais. Eles inda non se entereron de que inda está en vigor un proxecto que o quere trasvasar ó Bibei .Tamén faremos o posible para que as nosas mulleres merquen mais popelin alí, para as camisas das festas.
Cuando acabei esta pequena escrta, a sombra alrgouse, aledouse, e escachouse.

"LAFUSIER", PELIGROSA

Xa o xantar pasera pontes. Inda non podía liscar da cociña, porque os mais grandes estaban gorentando o café, e enriba non se podía sair, pois aquelas mesas de subir e baixar tiñan a un engaiolado.
Estaban subindo a mesa, e sonou un asubio no curral. Asomei ó cimo da escaleira e abaixo estaba o meu amigo Pepin. Meteu a mau no bolso, e sacou, entre o indice e o polegar unha caixa de mixtos chea. Fixoa sonar como se fose unha ruxideira.
Fixenle unha señal coa mau, que queria decir espera ahí, e volvin a cociña.
- Podo sair- dixen sen dirixirme a nadie en concreto- está abaixo o Pepin esperandome.
- O Pepin, o Pepin, sempre o mesmo- rosmou a nai- inda ides facer unha das vosas algún día. Acordade non facer ningunha trasnada!.
Baixei brincando os balzois de dous en dous, e fun dreitiño o caixón, onde estaba aquela pistola “Lafusier” de dous cañons, e percutores as vistas.
Era un “esbirradeiro” moi antigo, de avancarga e de disparo con pedernal. Como non tiña perigo ningún deixaban-nola sacar e xogar con ela.
Cada vez que le podíamos afanar mixtos as mais, sempre facíamos o mesmo.No lugar onde o “perrillo” percutía púñamos un mixto, tirábamos do gatillo, baixaba o percutor que o machacar a cabeza do mixto, facia un pequeno estouro, e así estouro tras estouro hasta que deixabamos a caixa sen mixtos.
Tíñamos prohibido facer aquello, pois os mixtos tiñan un precio e os cartos non sobraban. Por eso cada vez que tíñamos “mercancia”, escondíamonos para sortear males maiores.
Decidimos meternos dentro da pallarega de Trasil. Alí non nos buscaría ninguén.
Era polos mediados do mes de Setembro, a pallarega estab ateigada de herva seca, e a rente das pallaregas estaban os palleiros: O da tia Maria-Rosa, o Noso, o da Cecilia e o das tias bichas. Este último tiña mais palla na barriga que sete dos outros.
As mallas inda facía pouco que se acaberan, pois contra o valado onde estaban os palleiros habia feixes de palla e algún de coaño.
Estabamos enfrascados estourando cerillas, e non nos demos conta de que unha caeo o chan. Problema; o chan era de herva e cando nos demos conta habia lume na palleira.
Abafemos o lume botandole herva enriba e pisandoa. As lapas acougueron algo, mais de súpeto un “fllowwm” fixoas chegar o colmado.
A pallarega chea de herva, co colmado de palla, e os palleiros o lado, o desastre estaba cantado.
Houbo desbandada total, lisquei para a casa, mais en lugar de decir o que pasaba, senteime nun canto do banco.
Debía estar de tal xeito, que miña mai escomenzou a preguntar que qué fixera, meu pai tamén desconfiou, cuando as campás empeceron a tocar a lume.
Xa atrapei unha labazada, mentra averiguaban que pasaba. Cando xa estaban todas as xentes do lugar apagando o lume, veu a tia Rosario, preguntandome onde estaba o Pepin. Respondin que quedera dentro cousa que automáticamente fixo que as mulleres se puxera a chorar, pois a pallarega xa casi estaba queimada de todo.
Nunha destas o Modesto da tia Fernanda, empezou a retirar os feixes de palla, cuando debaixo dun deles apareceu o Pepin engruñado como un ratiño daqueles que saian debaixo dos últimos mollos nas mallas.
Hoxe quería deixar aiqui a grande paciencia que tivo todo o mundo con nos, e sobre todo a tia Maria-Rosa, que despous de deixala sen herva, sen pallarega, nunca, nunca se enfadou conmigo. Tamén ás tias bichas
Creo que habia moi pouca xente que me quixera tanto como a tia MR. . Desde aiqui mandole un recordo moi cariñoso.Tamén a familia de tia Fernanda
O palleiros non se queimeron.

¿VOLVEMOS AS ANDADAS?

En Monzón , los aragoneses ratificaron lo acordado en Borja, y así, unos y otros andaban a la greña, y lo que sacaron en limpio fue separar a Navarra de Aragón, que desde hacía medio siglo estaban unidas y conformes.. ¡Cuantos ejemplos como éste, lector, verás a través de toda nuestra historia, que no parece sino que los españoles hemos nacido para pelearnos unos con otros por un quitame allá esas pajas! No hay cosa de mayor gusto para los de nuestra raza que andar a a mandobles y retropelos los unos con los otros, bastardear derechos, discutir niñerías, armar camorras por los más futiles motivos, alimentar envidias, acaudillar banderias, reñir honores, escandalizar cudades, arrasar pueblos, talar regiones, degollar hermanos, robar haciendas, hacer viudas, ultrajar doncellas, apalear hermanos, asaltar reparos, levantar barricadas, incendiar fortalezas, mancillar blasones, estrenar patíbulos, descabellar villanos y otras cosas a este tenor; todo, ¿por qué? ¿por altos motivos de vida nacional o de defena contra agresiones injustas de otros reyes o señores ambiciosos de allende las fronteras?. No lo creas; hay quien se previene tras una bastardía, o toma por apoyo una palabreja, o se afirma en una promesa, o pone sus hojos en un valido. Las más de las veces la ocasión no importa; el caso es verter sangre, ultrajar la paz y desdecir la honra del vecino, del padre o del hermano. Esta sangre tenemos, lector amigo, que se arde porque la gallina de la vieja se perdió, y otras veces, aunque nos den de asnos y nos revuelvan los entresijos, no chistamos siquiera.

Queridos e non despistados lectores, non estades a ler unha cousa que eu me invente, como outras veces, senón que é, nada mais e nada menos, que algo posto sobre papel no século XVII polo doutor don Cristóbal Lozano (1609-1667) .
Estaba eu estes día lendo un libro dedicado a lendas e tradicions españolas, cando cheguei a este punto, que me chamou a atención, pois nun primeiro momento, pensei que estaba contando cousas actuais, e non era así, estaba contando o que pasou no século XVII no Reyno de Aragón, ¡Amiguiños, parece que anosa clase política no aprende de erros pasados!.
¡ FAGÁMOLO NOS SE ELES NON O FAN ¡ Senon iremos fodidos “per saecula saeculorum”.
A ver se alguén acerta en que obra ou contexto está, escrito o que precede en castelán.

¡HOMES COBARDES!

ISTÓRIA ESCOITADA POR MIN A MIÑA AVOA, FAI ANOS.

Primeiro cuarto de século do pasado.
Xa estaban os rixelos nas cortes, as vacas acomodadas, era a hora da xuntanza dos homes da aldea, debaixo do balcón da mai de Paulos.
Normalmente chegaban alí despous de merendar, a falar das súas cousas, comentar como ian as colleitas, se xearía e queimaria os froitos, se ainda podia vir unha nevada, pois aquel dito de que “hasta el cuarenta de mayo no te quites el sayo”, a mil metros de altura sobre o nivel do mar, non era un dito calquera ¡era unha lei!.
Aquela tarde-noite, habia unha boa concurrencia, acababa a semana e o dia seguinte domingo podiase descansar algo.
As mulleres da aldea, aquelas horas, adoitaban ir a fonte a por auga, tamén tiñan as súas xuntanzas e os seus “corrillos”.
Diante dos homes, pasou unha muller de arredor duns trinta anos. Estaba preñada, e notábasele ben. O parecer xa estaba de sete meses. Estaba solteira, e as más linguas decian que ela mesma non sabia que era o pai.
Unha vez que pasou, os homes escomenceron a botar fora da boca cousas irreproducibles. Xa sabedes as estupideces dos homes cando estan mais de dous xuntos, e se queren facer “mais homes”.
-¿Quen de nos é o pai?- dixo un botarate.
Entonces empeceron as gracias de uns e os outros-
- Se é meu, que saia con dúas cabezas- dixo un pequeño baboso.
- Se é meu que saia con cornos- dixo outro.
- Se é meu, que tarde quince meses en nacer- outro.
Asi, un detrás de outro, estupidez tras estupidez, e baladronada arriba e abaixo. Grandes risotadas, algún case perdia os folgos rindo.
Volveu pasar aquela muller e o silencio foi casi sepulcral. Despous de todo eran bastante cobardes.
Pasou un mes, e aquela muller deu a luz, desgraciadamente para ela, a criatura naceu morta, cousa que certificou o médico do concello.
Como non foi bautizado, e era fillo de solteira, o recien nacido-morto, foi enterrado, na parte norte do “sagrado”. Aquela era a zona para os non cristians. Alí nunca enterreran a ninguen. Esa foi a sentencia do crego.
Foi un duro golpe para a mai. Non queria perder o fillo.
Dias despous de uns días, correu polo pobo un rumor: Uns decian que a criatura, nacera con duas cabezas e que por eso a matera. Outros que si nacera sen pernas, outros…., en fin, cada un decia a burrada mais grande que se le ocorria.
Chegou os oidos da pobre muller.
No o superou.
Unha mañá, atoperon-na colgada polo pescozo debaixo do único Teixo que quedaba.

OS LOBOS PEREGRINAN Á FISTERRA

Nacera na serra da Teixeira. Criérase deambulando por aquelas serras, desde Tras os Montes hasta Trevinca, e desde a Culebra hasta Manzaneda.
Cando tiña tres anos, independizouse da camada familiar, é dedicouse a cazar; nos vraos polos altos serranos, e nos invernos acercandose polos vales as aldeas.
Levaba unha vida saúdable, quitando os meses de invernia nos que a comida as veces fallaba, no resto non habia problema, pois as meiriñas enchian as serras, e os cans que traian aqueles pastores eran uns bos amigos. So habia que non despertalos das súas dormidas.
Nunca quixo ter unha camada propia con outra loba. Sempre pensou que aquelo quitaba liberdade. Habia lobas dabondo que non pedian eso, e se fose necesario, de cando en vez podiase achegar a algunha cadela daquelas que traian os pastores. Cando estaban en celo non les importaba xuntarse cun lobo novo.
Nas súas andainas polas serras, as veces axuntábase con lobos de outras comarcas, e contábanse historias uns ós outros de cada zona e, outras de oidas.
Os da zona do Courel, Valdeorras e Monforte tiñan un biógrafo que deixou na escrita as súas aventuras. Claro que agora aquelo xa non ten sentido, xa non hai lareira, e o Candil xa non da lus. O historiador, tamen xa finou, era un tal Anxel Fole.
Pola zona do Barbanza tamén se falaba das aventuras dos lobos, de maneira especial pola zona do Pindo. Este monte está cerca do Fin do Mundo, cousa que todo mundo debe ver antes de morrer. Un lobo que se precie deberia ir unha vez, polo menos, na vida a cazar o Monte Facho, e ver ó santuário de San Guillermo., donde a lenda di que as mulleres machorras empreñaban deitandose nunha pedra que o cura abenzoaba mentras afoscallaban.
De tanto escoitar aquelas histórias, o noso lobo decidiu, cando xa era lobo vello (Os lobos coma os cans tein tres anos de lobos novos, tres de bos lobos e tres de lobos vellos) ir a coñecer o fin do mundo e se era o caso deixar por alí os ósos.
Polo camiño, ó ter que percorrer zonas mais civilizadas, posou por unha morea de sucesos, nos que nunca pensera.
Comeu veleno nun cacho de carne dun matadeiro, estivo quince días gomitando e con dóres de estómago.
Caeu nun lazo o saltar un valado, tivo que roer unha pata dianteira polo códabo para poder liscar. Outra tempada fodido.
Pasado Santiago de Compostela, meteu a pata cota nunha garduñeira. O tentar roela, deixou os dentes no intento, quedou polo tanto totalmente fanado cunha arnelas que xa non daban para nada.
Chegou o Finisterre e desde o Trono do alto do Facho, contemplou durante outra semana como, polas tardes-noites, o Sol se apagaba no Oceano. Chegou a escoitar algunha tarde, o chisporroteo o apagarse o Astro.
Alí non tiña que comer, pois xa é sabido que os lobos non son bós collendo peixes. De-cidiu volver o Pindo e morrer alí, no Olimpo dos deuses dun Pobo, que algún dia tivera o lobo como totem. E mais, unha raiña daquel pobo tiña de nome Luparia. Inda está o seu pazo perto de Iria Flavia.
Camiño do monte Pindo, sentiuse indisposto, xa non podia caseque camiñar. Tiña dolores forte no estómago, doianle as feridas mal curadas, e as posibilades de comer era nulas. Decidiu que o mellor era morrer.
Pola anoitecida albiscou un magote de ovellas, cuidadas por un vello e un rapaz. Tiñan dous cans daqueles que él tantas veces escorrentera.
Decidiu que alí ia deixar os ósos, aqueles axudarianno.
Arremeteu, non contra as ovellas, pois sabia que coa lá non faría nada, senón directamente contra o pastor vello. Só queria arrebuñalo, que se asustera o rapaz novo, e entre os cans e él rematarian-no.
Mordeule nunha man o vello, e xa non puxo mais resistencia, deixouse matar polos cans. Cando o rapaz le espeteou a espalladeira xa estaba casi morto.
A última imaxen que le veu as mentes foi o Castelo de Rechouso rodeado de cordeiriños..

LOBOS FEROS POR CEE-(CORUÑA)

Noutros tempos, aquel lobo exercera como tal. Zampábase algunha ovella de vez en cando, escorrentaba algún que outro can, e asustaba nenos e mulleres.
Nestes días pasados, o noso amigo, pasou sen solución de continuidade, de fera salvaxe a escarnio de cans ben mantidos.
Andaba, polos montes de Cee, buscando algo que tragar, sen necesidade de mascar, mais acabou morto da maneira mais ignominiosa para un fero lobo.
Acabou asasinado por dous homes ( o parecer un inda non o é, e o outro xa o fora), e dou cans ben mantidos da raza mastín.
O lobo tiña unha boca mais grande do normal, pois tiña-a toda fanada. Igualiño que un tronzador sen dentes, sen lizo e mal limado.
Parece que, según os biologos que le fixeron a autopsia, o becho teria entre dez e quince anos, os equiparables os do pastor, que tiña uns oitenta.
Era digno de ver o enfrontamento dos dous, co carrelo de vivencias de cada un o traverso dos anos.
O pobre animal xa le faltaba unha pata, seguramente recordo de algunha garduñeira, e cando le quixo ensinar os dentes o pastor, éste case se escaralla da risa, dentro daquelas fauces so habia unhas arnelas que decian que alí algunha vez houbera incisivos, caninos e molares. Estaba desdentado. Xa se sabe que a seguridade social non atende os implantes dentais.
A min o que me chama a atención é como debeu ser a mordedura que le fixo o pastor, pois parece que le furou un dedo.
Para reducir o fero lisiado, coido que era algo así como o espiritu de Millán Astray, tivo que vir un colega do vello de vinte anos con dous mastins ben gordos, que o fin asesineron o lobo coa axuda de unha grande espalladeira.(A noticia é certa, saiu na Voz de Galicia e creo que en 20 minutos), a espalladeira non estaba fanada, tiña os gallos todos.
O lobo, din que morreu dando as gracias o ceu, pois según se escoitou, decia que o que le quedaba non era vida de un fero lobo. A última vez que vira un neno, éste fixoo fuxir. Tiña mellores dentes e non estaba coxo, o neno.
Hoxe as cousas xa non son como eran. Parece que todo muta, todo se transforma mais nada se perde, según unha vella lei da Natureza.
O gran problema é cando este estado de cousas se achega o reino animal.
Un gran recordo para aqueles lobos que de vez en cando le afanaban algunha vella ovella ó Romboia ou ó Parrico.

A MELLOR MANEIRA DE DEFENDERSE

Esta é unha história real como a vida mesma. E unha história que axuda ós rapaces e rapazas a defenderse dos mais grandes que algunha vez tentan abusar dos mais pequenos.
Nunha ocasión alá polas terras de Val dos Marcos, na época na que eu levaba uns catro ou cinco anos coñecendo o Planeta Terra, un dos rapazotes daqueles que xa empezaban, a “empollinar” copiandole a verba a Don Miguel Delibes, amiazoume con darme unha lavazadas, e amosoume “uns puños asi de gordos”.
Entre outras consideracións “acongojeime”, porque estaban a xogar diante do Frono D´Arriba, o “ parado io collido”.
Naquel xogo, cando se ropía a cadeneta” repartian lavazadas, cada quen o mais forte que podia. Un dos mais grandes atizoule un zorreagazo no lombo o Gerásimo que o deixou espatarrado no chan e case sen alento.
Como le chamei animal, agarroume polos colares, e púxome un enorme puño diante aplastandome as napias.
Lisquei para a casa moi pero que moi “acongojado”.
Cuando cheguei o curral, estaba mei pai alí traballando. Entonces enchendome de razóns, dixenle que me tiña que ensinar a zorregarle os mais grandes.
Entonces meu pai, sen deixar de zepillar a madeira, díxome como tiña que facer.
“Mira, cando se meta algún contigo, o primeiro que tes que facer é darle un puñetazo nun ollo, e mentras escofa aquel dasle no outro. Entonces como non vei, xa le podes dar todas as que queiras”
Entoces, despois de que eu recapacitei algo, dixenle: Si, si..mais son mais grandes e tein maiz forcia ca min, e non se deixarán.
A esta obxeción miña, meu pai doume a solución: Entonces terás que recurrir a ameaza.
Cuando sexa o momento tu ameaza o contrincante decindole : Quitate do medio se non queres que te encha os dedos de cara.
Menos mal que non o puxen nunca en práctica.

COUSAS DA MILI

Hoxe acabo de ler unha nova que dí que na Coruña deslocalizaron unha estatua de Millán Astray, da praza do mesmo nome.
Bueno, non vou falar da convenencia ou non de tal cousa, nin tanxiquera dunha especie de pantasma que participara na guerra incivil do 36.
Deste personaxe direi que foi, practicamente o fundador da Lexión, ainda que quén promocionou a idea foi José Villalba Riquelme a sazón Ministro da Guerra.
Tamén direi que se casou con Elvira Gutierrez, comentandose que, cuando estiveron casados ela díxolle que fixera votos de castidad “in aeternis”. Cousa que no sei se foi veridica ou non.De todas maneiras, para aépoca estaba moi ben esa “estoicidade” tanto por unha parte como pola outra.
A raiz de todo esto veume a cabeza un recordo da miña época como militar, na cidade militar de Jaca, alá polos sesenta do século pasado.
Vereis:
Un dia tocoume “vixilancia” pola cidade, o que mais tarde se chamaria policia militar, e que agora creo que non existe.
Cuando le tocaba este tipo de servicio a calquera de nos, aproveitábamos a ocasión para ver algunha pelicula, pois tiñamos entrada libre en calquer cinematografo.
A escuadra que me acompañaba, non era menos, é a última hora da tarde, entremos non local donde proxectaban o filme “Lo que el viento se llevó”
Aquela “peli”,creo que te tiña entretido drante unhas catro horas. Claro que ver a Clark Gable, Vivian Leight, ou Maureen Ohara, era unha delicia daquela.
Acabou a proxeción arredor das dúas da madrugada. O cuartel quedaba a uns dous ou tres kilómetros do centro e saímos fungados para chegar pronto. O virar nunha esquina, démonos de bruces cun militar que levaba as insignias de Xeneral. Saludeino e deille as “novedades”, ó que él contestou, é acercandose a min díxome:¡ mande los soldados al cuartel y acompáñeme a la Ciudadela ¡
Polo camiño deime conta de que estaba acompañando, caseque, a metade dun corpo human. Faltáballe un brazo, un ollo, andaba cunha coxeira bastante pronunciada, mais eso sí, estaba delgado e non sei se áxil. O que notei foi que non pesaba demasiado, pous nos tropezons e resbalons que tivo, o axudalo a non caer, non tiven moito esforzo por mantelo en pé.
O chegar o “cuerpo de guardia”, eu levaba unha duda; ¿abririannos o portalón?. O estar cerca o xeneral dixo: Llame al centinela y dígale que estamos aquí. ¡Espere, espere, no recuerdo el santo y seña!. Eu xa chamera naqueles timbres que tiñan no portalón.
Cuando chegou o centinela, como non recordaba o xeneral o santo e seña, identifiqueime como o cabo da vixilancia, cunha urxencia. O centinela abriu o portal, mais mentras esperabamos que avisara o xefe da guarda, o Xeneral tirou para adiante, o centinela tento detelo, mais o recoñecelo non soubo que facer. Ficou quedo, o Xeneral entrou decindome que o acompañara as depencias, nin no corpo de garda parou.
Axudeino a chegar a súa habitación e cando me deixou saín.
No corpo de garda estaba o xefe da mesma esperandome, coa idea de abroncarme pola maneira na que entrera o Xeneral. Cousa que solventei decindole que se queria, eu daba parte por escrito da incidencia, e da sua protesta, evidentemente con copia o Xefe de Dia, o Coronel do meu Reximento, é a propia oficina do Gobernador Militar da Plaza.
O Brigada de Guardia, mirou para min, e dixo: ¡Creo que es hora de que te acuestes, ya es tarde!
Tan certo como que o Xeneral tiña por nome Buenaventura H. M., é tamén era da Coruña como Millán Astray.

¿BRUXAS NA CALEIRA?

Estaba sentado, no alto da Serra da Escusaña no medio da raia, a sotavento do punto xeodésico que teñen alí instalado os portugueses, un chisco mais arriba da caleira, por donde o tratado de Liboa dí que pasa a fronteira.
No lugar onde estaba sentado habia unha acumulación de pedras, todas de xeixo, era unha morea como as que se fan no camiño de Santiago polos peregrinos.
O dia, ainda que soleado, estaba frio, pois viña unha brisiña, que antes de chagar alí, pasaba polo alto de Monte Muga que daquela tiña neve casi hasta Castrelos.
Andaba de caza por aqueles paraxes, e cheguera a hora de comer. Habia que facer un pequeño lume para asar un cacho de chouriza e unha lasquiña de xamón, beber un grolo de viño para repor forzas.
Habia uns dias que merquera unha petaca, desas de alpaca, para levar un pouquiño de café, que asentera a comida, non fose o caso que co friu cuallera.
Preparei un lumiño cuns gándaros é torgos, é puxenme a asar as viandas. A carón do lume, así como a un dez centimetros do mesmo, deitei a petaca co café para que fora quentando, para o final do banquete.
A comida ia transcurrindo perfectamente. Tiña ante min unha vista preciosa e moi descriptiva do que é o Ladeairo desde a raia. Hermisende desde alí casi non se vei, mais Sancibrao, sí. O pobo mesmo parece un tren subindo por alí arriba. De locomotora facia o edificio da igrexa. Non hai mellor cousa que velos lugares desde a distancia, e como mellor se aprecian. Xa dixo alguén que as árbores non deixan velo bosque.
Todo marchaba perfectamente, cando de súpeto a “Perla”, un dos mellores cans que tiven, levantou a cabeza, e escomenzou a rosmar. A min tamén me parecera escoitar algo indefinido, mais non foi mais que uns segundos.
A cadela acougou, e voltou a meter a cabeza entre as patas. Eu seguin facendole os honores a lasquiña de xamón e a chouriza, que por certo inda eran daqueles porcos cebados na casa. Neste caso na de meus pais.
De repente a “Perla”, deu un chimpo e púxose a ladrar, dun xeito bastante raro. Era como si ela mesma tivera medo.
Desta vez eu tamén sentin un ruido estrano, mais que un ruido, era unha especie de funguido raro é algo ameazante. Non dou tempo a averiguar de onde viña, pois durou pouco tempo.
A cadela xa non se deitou donde estaba, veuse ó meu lado, agachouse é pousou a cabeza enriba das miñas pernas, mirando para min como decindo ¿qué raio pasa?.
Acabei de comer, embrullei as sobras na servilleta, metina no morral, e nestas volveo aquela especie bufido, esta vez mais prolongado, e localizemos os dous, a cadela e mais eu a súa orixe: saia do montón de xeixos que estaban ó noso lado amoreados. Dei un salto, pois seguro que habia por alí algunha vívora, disposta a atacar.
Rebusquei por todalas pedras para ver de atopar algo, mais todo foi en van, por alí non habia nada. Lendas de meigas pola zona eu no coñecia. Aquello xa empezaba a ser mosqueante.
Decidín largarme dalí, baixaria ladeira abaixo hasta Campelo, e despois xa veríamos.
Encasqueteime o chaleco cos cartuchos e coa merenda, e agarrei a petaca para votar un trago do café.
O collela notei algo humedo e quente, quiteille o tapón que era de rosca, e vendo que estaba quentiña dispuxeme a beber un sorbiño de café con xeitiño para non queimarme, mais ¡Oh meigas e trasnos!, a petaca estaba valeira. Alí non habia nada.Estaba valeira.
Examinei o recipiente e descubrin que a parte baixa da bonita petaca estaba separada do resto. Por alí marcherase o café.
¿Quen sabe se non seria unha bruxa chuchona a que se zampou o meu café?
Cando ia a media ladeira, polas Mendreiras abaixo, ia sentindo unha risa socarrona dalguén que xudicaba do meu espirito.
Desde que crucei o Tuela no Fervenzón deixei de escoitala.
A bota de viña estaba case chea.